Lira, aulos i kitara. Odkryj instrumenty i dźwięki starożytnej Grecji, które ukształtowały europejską kulturę muzyczną.

Muzyka starożytnej Grecji ukształtowała europejską kulturę, dając nam nie tylko matematyczne podstawy akustyki, ale i nazwę współczesnej gitary. Najważniejsze instrumenty antyku – kunsztowna kitara, edukacyjna lira oraz stroikowy aulos – towarzyszyły obrzędom, igrzyskom i biesiadom, a ich brzmienie odzwierciedlało odwieczny konflikt między apollińskim rozumem a dionizyjską ekstazą. Poznaj fakty i mity o dźwiękach, które położyły fundamenty pod dzisiejszą teorię muzyki.

Czym była muzyka dla starożytnych Greków?

W antycznej Helladzie termin mousikē (sztuka Muz) nie oznaczał wyłącznie muzyki instrumentalnej czy wokalnej. Była to nierozerwalna synteza słowa poetyckiego, melodii, tańca i ekspresji cielesnej. Grecy wierzyli w doktrynę etosu, według której konkretne skale (tony) miały właściwości psychologiczne i moralne. Ton dorycki uznawano za męski i budujący dyscyplinę obywatelską, frygijski za namiętny i ekstatyczny, a lidyjski za żałobny i rozluźniający.

To właśnie w Grecji narodziły się matematyczne podstawy europejskiej akustyki. W VI wieku p.n.e. Pitagoras z Samos, eksperymentując na jednostrunowym przyrządzie pomiarowym zwanym monochordem, powiązał interwały ze ścisłymi proporcjami liczbowymi. Oktawę określił podziałem 2:1, kwintę czystą 3:2, a kwartę 4:3. Podstawową jednostką greckiego systemu dźwiękowego był tetrachord (układ czterech opadających dźwięków w granicach kwarty), który występował w rodzaju diatonicznym, chromatycznym oraz enharmonicznym – ten ostatni zawierał nawet niezwykle precyzyjne ćwierćtony.

Lira, kitara i forminks – jak ewoluowały instrumenty strunowe?

Rodzina greckich instrumentów strunowych była bardzo zróżnicowana. Wbrew powszechnym mitom, to nie przy klasycznej lirze recytowano eposy Homera. Aojdowie posługiwali się forminksem – starszą, półkolistą odmianą o drewnianym korpusie i początkowo 4 strunach. Z czasem wykształciły się inne, wyspecjalizowane formy:

• Lira (chelys) – cichy instrument amatorski i edukacyjny. Jej pudło rezonansowe robiono ze skorupy żółwia pokrytej skórą, a ramiona były bardzo cienkie. Przypisywany Terpandrowi z Lesbos (VII w. p.n.e.) kanon ustalił liczbę jej strun na 7.
• Barbitos – odmiana o bardzo długich ramionach i niższym stroju. Ze względu na miękkie brzmienie był to ulubiony instrument poetów lirycznych (m.in. Safony, Alkajosa i Anakreonta) używany podczas biesiad sympozjalnych.
• Kitara – ciężki, profesjonalny instrument z litego drewna, z płaskim dnem i rozbudowanymi komorami rezonansowymi. Jej donośny dźwięk idealnie sprawdzał się podczas występów plenerowych.

W V i IV wieku p.n.e. wirtuozi tzw. nowej muzyki (np. Tymoteusz z Miletu czy Frynis) zwiększyli liczbę strun kitary do 11, a nawet 12, co wywoływało ostre sprzeciwy konserwatywnych krytyków. Technika gry na instrumentach strunowych nie polegała na szarpaniu ich wyłącznie palcami. Standardem było używanie trzymanego w prawej ręce sztywnego plektronu (z kości, rogu, drewna lub metalu) do uderzania wielu strun naraz. Palce lewej dłoni służyły w tym czasie do wygaszania niepożądanych dźwięków lub podszarpywania strun od tyłu.

Jak zbudowany był aulos i dlaczego Platon chciał go zakazać?

W opozycji do apollińskiej harmonii instrumentów strunowych stał aulos – instrument o przenikliwym brzmieniu, nierozerwalnie związany z kultem Dionizosa i greckim teatrem. Wbrew obiegowym opiniom nie był to flet, lecz podwójny aerofon stroikowy (w klasyfikacji Hornbostela-Sachsa oznaczony numerem 422.12). Grający wkładał do ust jednocześnie dwie osobne piszczałki (zeugos). Najczęściej wyposażano je w stroiki podwójne, wykonywane ze specjalnego gatunku trzciny Arundo donax. Teofrast w dziele Historia plantarum szczegółowo opisał proces pozyskiwania i wieloletniego suszenia tej rośliny znad jeziora Kopais w Beocji, choć badania archeologiczne dowodzą, że istniały również aulosy z pojedynczą trzcinką.

Gra na aulosie wymagała ogromnego wysiłku fizycznego. Współczesne teorie o stosowaniu przez starożytnych oddechu cyrkulacyjnego pozostają jedynie niepotwierdzoną w źródłach hipotezą. Wiadomo natomiast, że auleci używali opaski o nazwie phorbeia (łac. capistrum). Ten skórzany pas, zakładany na głowę i usta, posiadał wycięcia na stroiki. Jego zadaniem było podtrzymywanie piszczałek, stabilizacja ciśnienia w jamie ustnej i ochrona mięśni policzkowych przed urazami przy skrajnie silnym zadęciu.

Instrument ten budził w starożytności ogromne kontrowersje. W Państwie Platon postulował całkowity zakaz używania aulosu w idealnym polis, uznając go za instrument zbyt emocjonalny, polisyntetyczny i rozprężający moralnie. Ta niechęć miała swoje odzwierciedlenie w micie o Atenie, która porzuciła aulos, widząc w odbiciu wody, jak gra deformuje jej twarz. Instrument podjął satyr Marsjasz, który następnie przegrał pojedynek muzyczny z grającym na kitarze Apollinem. Mit ten stanowił dla Greków główną metaforę wyższości apollińskiego rozumu nad nieokiełznaną naturą.

Zabytki antycznej muzyki i jej wpływ na kulturę Europy

Najlepsi muzycy w starożytności cieszyli się statusem prawdziwych gwiazd. Śpiewający do własnego akompaniamentu kitarzyści (kitharōdoi) oraz soliści na aulosie (aulētai) należeli do najlepiej opłacanych wykonawców w basenie Morza Śródziemnego. Rywalizowali oni o wieńce i ogromne nagrody finansowe podczas prestiżowych zawodów, takich jak igrzyska pytyjskie w Delfach (organizowane od 582 r. p.n.e.).

Grecy stworzyli dwa odrębne systemy zapisu muzycznego bazujące na literach: starszy system instrumentalny (wywodzący się z alfabetu fenicko-argiwskiego) oraz młodszy system wokalny (oparty na alfabecie jońskim). Dzięki temu do dziś przetrwało ponad 60 fragmentarycznych zapisów muzycznych antyku. Wśród nich znajdują się monumentalne Hymny Delfickie (II w. p.n.e.) wyryte w kamieniu w Skarbcu Ateńczyków oraz fragment partii chórowej z Orestesa Eurypidesa zapisany na papirusie. Najważniejszym zabytkiem jest jednak Epitafium Seikilosa. To odkryta w 1883 roku w Tralles marmurowa kolumna nagrobna z I/II w. n.e., zawierająca najstarszy zachowany kompletny utwór muzyczny świata – krótką pieśń biesiadno-nagrobną z precyzyjną notacją melodyczno-rytmiczną.

Dziedzictwo antycznej muzyki przetrwało upadek Grecji. Aulos został zaadaptowany w starożytnym Rzymie pod łacińską nazwą tibia (gracz: tibicen), stając się fundamentalnym elementem kultu religijnego i igrzysk gladiatorów. Z kolei grecka teoria muzyczna została zrekapitulowana przez rzymskiego uczonego Boecjusza w traktacie De institutione musica, co bezpośrednio ukształtowało chorał gregoriański i średniowieczny system dźwiękowy. Nawet współczesne słowo "gitara" wywodzi się bezpośrednio z greckiego kithara, które przeszło przez łacinę (cithara), język arabski (qīṯāra) i hiszpański (guitarra), by trafić do nowożytnych języków europejskich.