Brzmienia Mezopotamii: Jak narodziła się pierwsza teoria muzyki?
Pierwsza skodyfikowana teoria muzyki narodziła się na starożytnym Bliskim Wschodzie, wyprzedzając greckie traktaty o ponad tysiąc lat. Opierała się na zaawansowanym systemie strojenia dziewięciostrunowego instrumentu, eliminacji dysonansów oraz siedmiu skalach diatonicznych. Zrozumienie tych zasad było możliwe dzięki glinianym tabliczkom, z których archeolodzy i muzykolodzy odczytali najstarsze znane utwory oraz precyzyjne instrukcje dla instrumentalistów.
Jak odczytano najstarszy zapis muzyczny na świecie?
Przez wieki sądzono, że to Grecy byli absolutnymi pionierami teoretycznych rozważań nad skalą dźwiękową, a starożytny zapis nutowy powszechnie kojarzono z grecką notacją alfabetyczną (znaną m.in. z Hymnów delfickich czy Nagrobka Seikilosa z II/I w. p.n.e.). Jednak odkrycia dokonane w latach 1950–1955 podczas francuskich wykopalisk w pałacu królewskim w starożytnym porcie Ugarit (współczesne Ras Szamra w Syrii) zrewolucjonizowały wiedzę o historii muzyki. Choć Ugarit leżało w Lewancie, a nie w samej Mezopotamii, prężnie przyswajało tamtejszy system teoretyczny i pismo klinowe.
Archeolodzy odnaleźli tam zestaw tabliczek datowanych na schyłek epoki brązu (około 1400–1200 p.n.e.). Wśród nich znajdował się niemal kompletny utwór oznaczany jako H.6 – Hymn do Nikkal, huryckiej bogini sadów i owoców, małżonki boga księżyca Jaricha. Tabliczka z hymnem ma unikalną, dwujęzyczną strukturę. Słowa pieśni spisano w języku huryckim, natomiast podwójna linia oddziela tekst od zapisu muzycznego sporządzonego przy użyciu terminologii w języku akadyjskim.
Mezopotamski zapis nie przypominał dzisiejszej pięciolinii, nie określał bezwzględnej wysokości dźwięków ani nie używał neum. Był to rodzaj tabulatury podającej nazwy dwudźwięków (interwałów) oraz przypisane im cyfry. To właśnie te cyfry stanowią największe wyzwanie dla współczesnej archeomuzykologii. Badacze do dziś toczą spór o ich interpretację – niektórzy uznają je za liczbę uderzeń danej struny, inni za wartość rytmiczną, a jeszcze inni za kroki melizmatyczne. Z tego powodu nie istnieje jedna bezsporna wersja dźwiękowa hymnu z Ugarit, lecz co najmniej pięć diametralnie różnych, hipotetycznych rekonstrukcji współczesnych.
Na czym polegała babilońska teoria muzyki?
Odszyfrowania skomplikowanego systemu babilońskiej teorii muzycznej dokonali w latach 60. i 70. XX wieku pionierzy tacy jak Anne Draffkorn Kilmer, Marcelle Duchesne-Guillemin, David Wulstan oraz Hans G. Güterbock, a w późniejszych latach także Richard Dumbrill. Ich prace udowodniły, że zrozumienie relacji interwałowych istniało na Bliskim Wschodzie co najmniej 1000–1200 lat przed Pitagorasem. Należy jednak obalić popularny mit: w przeciwieństwie do Greków, Babilończycy nie opierali swojej teorii na koncepcji "harmonii sfer niebieskich" ani na akustycznych pomiarach fizycznej długości struny na monochordzie. Ich system był wysoce pragmatyczny i opierał się na empirycznym naciągu strun (ich napinaniu i luzowaniu) oraz cyklicznym schemacie par strun.
Kluczowa dla zrozumienia tej wiedzy okazała się tabliczka matematyczno-muzyczna CBS 10996 z Nippur (przechowywana obecnie w Penn Museum). Definiuje ona nazwy czternastu interwałów, w tym siedmiu podstawowych (kwinty i kwarty) oraz siedmiu wtórnych (tercje i seksty). System ten był praktycznym narzędziem, za pomocą którego profesjonalni muzycy potrafili nastroić instrumenty tak, aby brzmiały czysto w różnych układach.
Zasady strojenia i eliminacja trytonu
Proces przygotowania instrumentu do gry był ściśle określony. Najważniejszym zabytkiem instruktażowym w tej dziedzinie jest tabliczka procedury strojenia UET VII 74, datowana na okres starobabiloński (ok. XVIII w. p.n.e.). Zapisano na niej metodę przestrajania instrumentu z jednej skali do drugiej.
Procedura polegała na strojeniu poprzez naprzemienne kwinty w górę i kwarty w dół. Głównym celem tego procesu była likwidacja dysonansowego trytonu, który w tekstach akadyjskich określano jako interwał "nieczysty" (la zakû). Poprzez odpowiednie podciąganie lub luzowanie strun, muzyk eliminował dysonans, co automatycznie determinowało przejście do kolejnej skali.
Dzięki temu Babilończycy wyodrębnili siedem siedmiostopniowych (heptatonicznych) trybów diatonicznych. Każda skala miała swoją unikalną nazwę:
- išartu
- kitmu
- embūbu
- pītu
- nīd qabli
- nīš gabarî (funkcjonująca również pod nazwą nīš tuḫri)
- qablītu
Instrumenty teoretyczne a znaleziska archeologiczne
Babilońska teoria muzyczna opierała się na konkretnym wzorcu – dziewięciostrunowym instrumencie szarpanym, zwanym w języku akadyjskim sammû (klasyfikowanym przez badaczy jako lira lub harfa). To właśnie na nim opiera się całe nazewnictwo strun w źródłach pisanych. Co istotne, struny instrumentu sammû nie były numerowane wprost (jak robimy to dzisiaj), lecz nazywane topograficznie – od skrajów do środka.
Zestawienie nazw strun i pojęć muzycznych zachowało się na kluczowym, dwujęzycznym (sumeryjsko-akadyjskim) tekście leksykalnym z Ur – tabliczce UET VII 126 (seria Nabnitu XXXII). Układ strun przedstawiał się następująco:
| Numer struny (współcześnie) | Nazwa akadyjska | Tłumaczenie topograficzne |
|---|---|---|
| 1 | qudmû | przednia |
| 2 | šamūšu | kolejna / następna |
| 3 | šalšu qablû | trzecia-cienka |
| 4 | Ea-bānû | struna boga Ea |
| 5 | qablu | środkowa |
| 6 | šalšu uḫri | trzecia od tyłu |
| 7 | uḫru | tylna |
| 8 | - | druga tylna |
| 9 | - | tylna skrajna |
Warto wyraźnie oddzielić ten teoretyczny model od słynnych lir z Królewskich Grobowców w Ur, wykopanych w 1929 roku przez Leonarda Woolleya. Choć te wspaniałe instrumenty (zachowane dzięki powłoce ze złota, srebra, masy perłowej i lapis lazuli) są symbolem muzyki tamtego regionu, pochodzą z okresu wczesnodynastycznego III (ok. 2600–2500 p.n.e.). Powstały setki lat przed zachowanymi traktatami teoretycznymi standaryzującymi system dziewięciostrunowy i miały różną liczbę strun – najczęściej 8 lub 11. Łączenie ich bezpośrednio z późniejszą teorią z II tysiąclecia p.n.e. jest błędem.
Wielkie instrumenty kultowe miały jednak w tradycji sumeryjskiej status wyjątkowy. Wybrane bębny i liry świątynne były deifikowane – nadawano im własne imiona i składano ofiary kultowe. Przykładem takiego uświęconego instrumentu była lira Ninigizibara.
Kto zajmował się muzyką na dworach i w świątyniach?
W Mezopotamii muzyka pełniła funkcję wykraczającą poza rozrywkę, będąc narzędziem komunikacji z bóstwami i oprawy rytuałów. Z tego powodu istniał ścisły podział na dwie grupy zawodowe muzyków.
Pierwszą grupę stanowili nār (w języku akadyjskim nāru) – byli to świeccy i dworscy muzycy, śpiewacy oraz instrumentaliści uświetniający uczty i ceremonie pałacowe. Drugą, niezwykle istotną dla liturgii grupą, byli gala (akadyjskie kalû). Byli to wyspecjalizowani kapłani-lamentatorzy. Odprawiali oni rytuały mające na celu przebłaganie bogów, śpiewając w specjalnym dialekcie emesal przy akompaniamencie bębnów ub lub balag.
Postacią, która w sposób szczególny łączy literaturę z muzyką tamtego okresu, jest Enheduanna, córka Sargona Wielkiego i arcykapłanka boga księżyca Nanny. Jest ona uznawana za pierwszą autorkę w historii, której imię zostało zapisane, a jej hymny były przeznaczone do śpiewu przy akompaniamencie instrumentów. Pokazuje to, że w Mezopotamii funkcje religijne i artystyczne mogły być sprawowane na najwyższym szczeblu przez kobiety.
Najczęstsze pytania
Gdzie odnaleziono najstarszy zapis utworu muzycznego?
Tabliczkę z tak zwanym Hymnem z Ugarit (H.6) odnaleziono w latach 50. XX wieku podczas wykopalisk we francuskiej misji w pałacu królewskim w Ugarit (dzisiejsze Ras Szamra w Syrii). Zabytek datowany jest na schyłek epoki brązu (1400–1200 p.n.e.).
Czy Babilończycy mierzyli długość strun jak Pitagoras?
Nie. Przypisywanie Mezopotamczykom matematycznych pomiarów fizycznej długości strun na podstrunnicy to anachronizm. Babilońska teoria opierała się na empirycznym naciągu strun (ich napinaniu i luzowaniu) ze słuchu, w celu uzyskania czystych interwałów.
Czym był instrument sammû?
Sammû to akadyjska nazwa dziewięciostrunowego instrumentu szarpanego (harfy lub liry), który stanowił główny wzorzec dla babilońskiej teorii muzycznej. To właśnie od jego budowy pochodziło topograficzne nazewnictwo strun używane w tekstach klinowych.
Dlaczego istnieje kilka wersji brzmienia Hymnu z Ugarit?
Zapis na tabliczce H.6 zawiera nazwy interwałów oraz cyfry, których znaczenie nie jest jednoznaczne. Różni badacze interpretują te cyfry jako liczbę uderzeń, wartość rytmiczną lub kroki melizmatyczne, co doprowadziło do powstania co najmniej pięciu różnych, hipotetycznych rekonstrukcji utworu.
Jakie skale muzyczne znali Babilończycy?
Dzięki eliminacji dysonansowego trytonu podczas strojenia, Babilończycy wyodrębnili siedem skal (trybów) diatonicznych. Nosiły one nazwy: išartu, kitmu, embūbu, pītu, nīd qabli, nīš gabarî oraz qablītu.



