Systemy klarnetowe: system Boehma a system Oehlera
Wybór między systemem francuskim (Boehma) a niemieckim (Oehlera) decyduje o mechanice, brzmieniu oraz doborze osprzętu klarnetu. Główna różnica polega na odmiennym układzie klap, profilu wewnętrznego przewiertu oraz diametralnie różnej konstrukcji ustnika i stroika. Decyzja ta wpływa nie tylko na technikę gry, ale również na realne możliwości zatrudnienia w europejskich orkiestrach symfonicznych.
Skąd wywodzą się współczesne systemy klarnetowe?
Rozwój instrumentów dętych drewnianych w XIX wieku był okresem intensywnych poszukiwań idealnej intonacji i biegłości technicznej. Współczesne systemy wywodzą się z dwóch odmiennych filozofii konstrukcyjnych. System francuski, powszechnie znany jako system Boehma, został opracowany w latach 1839–1843 przez klarnecistę Hyacinthe’a Klosé oraz budowniczego Auguste’a Buffeta jeune. Twórcy ci zaadaptowali ruchome pierścienie i geometrię otworów z fletu Theobalda Boehma (stąd nazwa systemu). Ich celem było wyeliminowanie niewygodnych układów palców, co otworzyło drogę do wykonywania wirtuozowskich kompozycji, takich jak utwory Claude’a Debussy’ego czy Francisa Poulenca.
Zupełnie inną drogą podążyła szkoła niemiecka. Oskar Oehler zaprezentował swój zreformowany mechanizm w 1905 roku w Berlinie. Wbrew powszechnym uproszczeniom, Oehler nie rozwijał bezpośrednio 13-klapowego instrumentu Iwana Müllera z 1812 roku. Swoje modyfikacje oparł na popularnym w drugiej połowie XIX wieku systemie Carla Baermanna i Georga Ottensteinera. Warto w tym miejscu sprostować częsty błąd historyczny: słynne koncerty klarnetowe Carla Marii von Webera (op. 73 i 74) z 1811 roku nie zostały skomponowane na żaden ze współczesnych systemów. Powstały one z myślą o Heinrichu Baermannie, grającym na wczesnym instrumencie Müllera/Baermanna z 10–12 klapami, na kilkadziesiąt lat przed powstaniem mechaniki Boehma czy Oehlera.
Czym różni się budowa klarnetu francuskiego i niemieckiego?
Różnice konstrukcyjne zaczynają się wewnątrz korpusu, a precyzyjne pomiary lutnicze obalają mit o drastycznie różnej średnicy nominalnej obu systemów. Standardowy klarnet Boehm w stroju B (np. popularny Buffet Crampon R13) ma przewiert cylindryczny o średnicy od 14,60 mm do 14,80 mm (najczęściej ok. 14,65 mm). Klarnet Oehlera posiada menzurę o bardzo zbliżonej szerokości (ok. 14,60–14,70 mm), jednak różnica polega na jej przebiegu. W systemie niemieckim odcinek ściśle cylindryczny jest dłuższy, a rozszerzenie w dolnym korpusie i czarze następuje znacznie niżej.
Kolejnym elementem odróżniającym oba modele jest profil otworów tonowych. W systemie francuskim powszechnie stosuje się podcinanie krawędzi otworów od wewnątrz korpusu (tzw. undercutting), co wyrównuje intonację i ułatwia emisję alikwotowych barw. Tradycyjny system Oehlera opiera się na otworach o prostych ściankach. Te detale sprawiają, że instrument niemiecki stawia grającemu nieco inny opór, oferując w zamian mocno skupiony ton.
Ile klap ma klarnet i jak działa mechanizm małych palców?
Najbardziej widocznym aspektem różniącym oba systemy jest układ klap. Mechanika klarnetu w systemie Boehma opiera się na zdublowanych funkcjach. Standardowy model posiada 17 klap i 6 pierścieni (17/6). Zaawansowane modele profesjonalne mają 18 klap (dodatkowa boczna dźwignia Es dla lewej ręki), a rzadziej 19 lub 20 klap w wariancie tzw. Full Boehm. Klapy dolnych dźwięków (E/F/F#/G#) są zduplikowane na obie ręce za pomocą systemu krzyżowych dźwigni, co pozwala grać naprzemiennie palcami bez poślizgu.
W pełnym systemie niemieckim (tzw. Voll-Oehler) mechanizm jest znacznie bardziej rozbudowany i posiada od 22 do 27 klap oraz 5–6 pierścieni. Lewa i prawa ręka mają odrębne funkcje, a ślizganie się między klapami umożliwiają małe rolki obrotowe (rollers). Dodatkowo, na dolnym korpusie i czarze montowana jest klapa rezonansowo-korygująca otwierana kciukiem lub zintegrowana z mechanizmem widelcowym, która niweluje obniżenie intonacji najniższych dźwięków (E/F).
Jakie ustniki i stroiki pasują do poszczególnych systemów?
To, co w największym stopniu kształtuje jasną barwę systemu Boehma i ciemną Oehlera, to konstrukcja ustnika i stroika. Różnice w tym zakresie są diametralne i uniemożliwiają stosowanie osprzętu zamiennie.
| Element osprzętu | System Boehma (Francuski) | System Oehlera (Niemiecki) |
|---|---|---|
| Ustnik (komora i lada) | Szersza komora, krótsza lada. | Węższa komora, dłuższa lada. |
| Odchylenie końcówki (tip opening) | Przeważnie 1,00–1,25 mm. | Znacznie mniejsze, typowo 0,75–0,90 mm. |
| Geometria stroika | Szersze i bardziej elastyczne. | Węższe (German cut), grubsze serce, wyraźnie twardsze. |
| Sposób mocowania | Ligatura metalowa, materiałowa lub skórzana ze śrubami. | Tradycyjne owijanie specjalnym sznurkiem (Schnur) na rowkowanym ustniku. |
Dlaczego system Boehma zdominował rynek światowy?
Klarnet w systemie Boehma stanowi obecnie ponad 90–95% rynku światowego. Jego dominacja wynika z uniwersalności, łatwości adaptacji do różnych stylów muzycznych oraz masowej produkcji. Instrumenty te są powszechnie dostępne w każdym segmencie cenowym – od szkolnego po profesjonalny. Instrumenty Boehma produkowane są w strojeniu referencyjnym A = 440 Hz (standard m.in. w USA i Wielkiej Brytanii) lub A = 442 Hz (Europa).
W muzyce rozrywkowej i jazzie system Boehma nie ma sobie równych. Elastyczność szerszego ustnika i stroika pozwala na wykonywanie efektownych glissand, co słychać w słynnym solo otwierającym „Błękitną Rapsodię” George’a Gershwina. Popularność tego rozwiązania wspiera również ogromny rynek akcesoriów, zdominowany przez produkty dedykowane mechanice francuskiej.
Gdzie system Oehlera jest obowiązkowy i z jakimi kosztami się wiąże?
System Oehlera zachowuje dominację głównie w Niemczech, Austrii oraz w części kantonów niemieckojęzycznej Szwajcarii. Podział ten to nie tylko kwestia gustu, ale formalny wymóg zawodowy. Tradycyjne orkiestry, takie jak Berliner Philharmoniker, Staatskapelle Dresden czy Gewandhausorchester Leipzig, w regulaminach przesłuchań często formalnie wymagają gry na instrumencie z systemem niemieckim. Klarnety te buduje się często pod wyższy strój orkiestr niemieckich i austriackich – A = 443 Hz, a nawet 444–445 Hz.
Aspekt ekonomiczny jest tu kluczowy. Profesjonalne klarnety Oehlera powstają w dużej mierze manufakturowo w małych seriach. Z tego powodu nowe instrumenty mistrzowskie osiągają ceny od kilkunastu do ponad dwudziestu tysięcy euro. Są to instrumenty niszowe na skalę globalną, trudniejsze do kupienia i wyregulowania poza granicami Niemiec i Austrii z powodu braku wykwalifikowanych serwisantów.
Odrębna tradycja: Wariant wiedeński (Wiener Modell)
Omawiając szkołę niemieckojęzyczną, należy wyróżnić odrębną gałąź – wariant wiedeński (Wiener Modell), używany m.in. przez Wiener Philharmoniker. Instrument ten posiada znacznie szerszą menzurę (ok. 15,0–15,2 mm) i wymaga stosowania dedykowanych, wiedeńskich ustników oraz stroików, co przekłada się na unikalne, ciemne brzmienie charakterystyczne dla austriackich zespołów.
Czy istnieje kompromis? Poznaj system Reform-Boehm
Dla muzyków poszukujących niemieckiego brzmienia bez konieczności zmiany nawyków palcowych, w latach 40. XX wieku Fritz Wurlitzer opracował system hybrydowy o nazwie Reform-Boehm. Łączy on aplikaturę i mechanizm krzyżowy Boehma z niemiecką menzurą korpusu, niemieckim ustnikiem i ciemną barwą klarnetu Oehlera.
Jak system klarnetowy wpływa na palcowanie i technikę gry?
Przejście z jednego systemu na drugi jest wyzwaniem, ponieważ oba instrumenty wymagają odmiennej aplikacji. Systemy różnią się chwytami podstawowych dźwięków. Przykładowo, dla dźwięku B w rejestrze gardłowym w Oehlerze stosuje się chwyt widelcowy (tzw. fork Bb). Znaczne różnice występują również w chwytach dźwięków c1/f2 oraz w całym najwyższym rejestrze (altissimo).
Różnice dotyczą również sposobu zadęcia. Twardsze stroiki i wąskie rozwarcie ustnika w systemie niemieckim wymuszają na muzyku nieco inne ułożenie aparatu gry, aby zapanować nad oporem instrumentu. Wpływa to bezpośrednio na sposób wibracji drewna i ostateczny charakter ataku dźwięku.
Najczęstsze pytania
Czy na klarnecie Boehma mogę wziąć udział w przesłuchaniu do niemieckiej orkiestry?
Zazwyczaj nie. Czołowe orkiestry w Niemczech i Austrii w swoich regulaminach audycji często formalnie wymagają gry na instrumencie z systemem Oehlera (lub wiedeńskim). Kandydaci grający na systemie francuskim mają znikome szanse na zatrudnienie w tych zespołach, ponieważ jednolitość barwy sekcji jest tam rygorystycznie chroniona.
Który system jest lepszy do nauki dla początkujących?
System Boehma jest powszechnie zalecany do nauki. Wynika to z masowej produkcji obniżającej ceny instrumentów szkolnych, prostszej logiki palcowania (krzyżowe dźwignie zamiast ślizgania się po rolkach) oraz ogromnej dostępności materiałów nutowych, podręczników i akcesoriów na całym świecie.
Czy stroiki z systemu francuskiego pasują do klarnetu niemieckiego?
Nie. Stroiki do systemu Boehma są szersze i bardziej elastyczne, dostosowane do otwartego ustnika. Stroiki do systemu Oehlera (tzw. German cut) są węższe, mają grubsze serce i są wyraźnie twardsze, co ma na celu kompensację bardzo wąskiego odchylenia końcówki w niemieckim ustniku.
Na jakim klarnecie grał Heinrich Baermann w utworach Webera?
Koncerty klarnetowe Carla Marii von Webera z 1811 roku były wykonywane przez Heinricha Baermanna na wczesnym instrumencie Müllera/Baermanna wyposażonym w 10 do 12 klap. Nie był to ani system Boehma (powstały w latach 1839–1843), ani Oehlera (zaprezentowany w 1905 roku).
Czym różni się klarnet wiedeński od standardowego niemieckiego?
Wariant wiedeński (Wiener Modell) to odrębna gałąź systemu niemieckiego. Różni się przede wszystkim znacznie szerszą menzurą wewnętrzną (ok. 15,0–15,2 mm w porównaniu do 14,60–14,70 mm w standardowym Oehlerze) oraz wymaga używania dedykowanych ustników i stroików wiedeńskich.



