Bob Fosse i jego choreografie - jak cyniczny geniusz na zawsze zmienił oblicze teatru muzycznego
Bob Fosse zrewolucjonizował teatr muzyczny i kino, przekuwając własne ograniczenia fizyczne w unikalny, cyniczny i zmysłowy język tańca. Jako jedyny twórca w historii zdobył w jednym roku kalendarzowym najważniejsze nagrody reżyserskie w trzech różnych mediach, a jego choreografie przestały być tylko ozdobnikiem, stając się narzędziem opowiadania mrocznych historii show-biznesu. Poznaj sekrety stylu, w którym precyzyjne izolacje, meloniki i słynne „jazz hands” na zawsze zmieniły oblicze sceny.
Kim był Bob Fosse i jak narodził się jego styl?
Robert Louis „Bob” Fosse (urodzony 23 czerwca 1927 roku w Chicago, zmarły 23 września 1987 roku w Waszyngtonie) nie był typowym choreografem złotych lat Broadwayu. Jego artystyczna droga rozpoczęła się w nocnych klubach i burleskowych teatrach, gdzie nasiąkał atmosferą dwuznaczności. W przeciwieństwie do radosnego stylu Gene'a Kelly'ego czy baletowej elegancji Jerome'a Robbinsa, Fosse stworzył język ruchu, który był introwertyczny i naładowany podskórnym napięciem.
Wielką innowacją było przekucie wad we własny znak rozpoznawczy. Fosse nie miał predyspozycji do klasycznego baletowego otwarcia bioder. Swoje anatomiczne ograniczenia – przygarbione ramiona oraz skręcone do wewnątrz kolana i stopy – przekształcił w nowatorski język ruchowy. Zrozumiał, że taniec może wyrażać nie tylko radość, ale także pożądanie, samotność i zepsucie.
Anatomia tańca – co wyróżnia choreografie Fosse'a?
Rozpoznanie stylu Fosse'a zajmuje zaledwie kilka sekund. Podstawą jego techniki jest izolacja – umiejętność poruszania jedną częścią ciała, podczas gdy reszta pozostaje nieruchoma. Do kanonu tańca jazzowego weszły dwa sztandarowe pojęcia związane z jego twórczością:
- Jazz hands – spopularyzowane przez niego rozczapierzone, wibrujące dłonie.
- Fosse Amoeba – technika grupowania tancerzy w zwarte, organiczne, poruszające się jak jeden organizm formacje (często z zaokrąglonymi plecami i wciągniętym brzuchem).
U Fosse'a rekwizyty nigdy nie były tylko dekoracją, a ich geneza była zaskakująco prozaiczna. Jak wskazuje biograf twórcy, Martin Gottfried, zamiłowanie do nich miało podłoże w kompleksach. Meloniki służyły do maskowania postępującego łysienia, a białe rękawiczki miały odwracać uwagę od kształtu dłoni artysty, których nie lubił. Szybko stały się one narzędziem do kadrowania ruchu. W przełomowym debiucie choreograficznym na Broadwayu – musicalu The Pajama Game (1954) – Fosse stworzył słynny numer „Steam Heat”, w którym tancerze używają meloników w rytmiczny, perkusyjny sposób. Za ten spektakl otrzymał swoją pierwszą nagrodę Tony.
Kobiety, które ukształtowały mistrza – Gwen Verdon i Ann Reinking
Sukces choreografii Fosse'a opierał się na współpracy z wybitnymi tancerkami. Gwen Verdon, trzecia żona artysty i laureatka czterech nagród Tony, była jego kluczową muzą. Występowała w najważniejszych spektaklach, takich jak Damn Yankees, Sweet Charity (z kultowym numerem „Big Spender”) czy Chicago. Verdon była nie tylko gwiazdą, ale również asystentką i współtwórczynią technicznego dopracowania kroków, które Fosse wymyślał bezpośrednio na jej ciele.
Drugą kluczową postacią była Ann Reinking, tancerka i wieloletnia partnerka twórcy. To ona zabezpieczyła jego spuściznę, rekonstruując i rozwijając oryginalną choreografię w broadwayowskim wznowieniu Chicago z 1996 roku. Spektakl ten zdobył 6 nagród Tony i przeszedł do historii jako najdłużej grany amerykański musical na Broadwayu.
Rewolucja na ekranie – "Cabaret" i "All That Jazz"
Choć Fosse nierozerwalnie kojarzy się z tytułem Cabaret, należy oddzielić scenę od ekranu. Nie był on twórcą oryginalnej inscenizacji na Broadwayu z 1966 roku (reżyserował ją Harold Prince, a choreografię ułożył Ron Field). Fosse wyreżyserował natomiast nagrodzoną 8 Oscarami adaptację filmową z 1972 roku, w której wprowadził rewolucyjne zmiany. Zrezygnował z klasycznej hollywoodzkiej konwencji, w której bohaterowie śpiewają w sytuacjach codziennych. Z wyjątkiem pieśni „Tomorrow Belongs to Me”, wszystkie numery muzyczne umieścił wyłącznie na deskach kabaretu Kit Kat Klub jako metaforyczny komentarz do fabuły.
Zmienił również sposób pokazywania tańca w kinie. W przeciwieństwie do tradycji Freda Astaire'a, który wymagał filmowania całej sylwetki w szerokim, statycznym ujęciu, Fosse wprowadził montaż rytmiczny. Używał zbliżeń na pojedyncze elementy ciała (dłoń, biodro) i dynamicznie zmieniał kąty kamery.
Jego najbardziej osobistym dziełem kinowym był na wpół autobiograficzny film All That Jazz (1979), za który rok później zdobył Złotą Palmę w Cannes (ex aequo z Sobowtórem Akiry Kurosawy). Znalazł się tam zmysłowy i kontrowersyjny numer składający się z piosenki „Take Off with Us” oraz instrumentalnej, erotycznej choreografii „Air-otica”. Film ten stanowił gorzki testament artysty rozliczającego się z własnymi ambicjami.
Rekordy, popkultura i ochrona dziedzictwa
Bob Fosse jest absolutnym rekordzistą w historii Broadwayu – zdobył aż 8 nagród Tony za najlepszą choreografię oraz jedną za reżyserię musicalu Pippin (łącznie 9 statuetek na 22 nominacje). Jego pozycja w historii rozrywki ugruntowała się w 1973 roku, kiedy zdobył tak zwaną Potrójną Koronę Reżyserii. W ciągu jednego roku otrzymał:
- Oscara za film Cabaret,
- Tony za reżyserię i choreografię musicalu Pippin,
- Emmy za telewizyjny program Liza with a Z.
Wpływ jego stylu na współczesną popkulturę jest ogromny. Układ z telewizyjnego filmu Mexican Breakfast (1969) stał się bezpośrednią bazą dla choreografii w teledysku Beyoncé „Single Ladies (Put a Ring on It)”. Z kolei elementy z The Little Prince wpłynęły na teledyski Michaela Jacksona, w tym słynne „Smooth Criminal”. Życiorys artysty przypomniał niedawno miniserial biograficzny Fosse/Verdon (2019).
Ponieważ choreografie Fosse'a nie były w pełni notowane partyturą ruchową, nadzór nad autentycznością stylu, licencjami i warsztatami sprawuje dziś organizacja The Verdon Fosse Legacy, kierowana przez jego córkę, Nicole Fosse. Bob Fosse pracował do samego końca – zmarł na zawał serca w drodze do szpitala 23 września 1987 roku, zaledwie kilkadziesiąt minut przed uroczystą premierą wznowienia swojego musicalu Sweet Charity w Waszyngtonie.
Najczęstsze pytania
Ile nagród Tony zdobył Bob Fosse?
Bob Fosse zdobył łącznie 9 nagród Tony na 22 nominacje. Osiem z nich otrzymał za najlepszą choreografię (co do dziś jest historycznym rekordem Broadwayu), a jedną za reżyserię musicalu Pippin.
Co oznacza termin "jazz hands"?
To wprowadzony do kanonu tańca przez Fosse'a charakterystyczny ruch, polegający na eksponowaniu rozczapierzonych, wibrujących dłoni. Stał się on jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego stylu.
Czy Bob Fosse stworzył sceniczną wersję musicalu "Cabaret"?
Nie. Fosse wyreżyserował i stworzył choreografię wyłącznie do nagrodzonej Oscarami wersji filmowej z 1972 roku. Oryginalną inscenizację na Broadwayu z 1966 roku reżyserował Harold Prince, a choreografię ułożył Ron Field.
Dlaczego tancerze Fosse'a często noszą meloniki i rękawiczki?
Zamiłowanie do tych rekwizytów miało podłoże w kompleksach twórcy. Meloniki początkowo służyły Fosse'owi do maskowania postępującego łysienia, a białe rękawiczki miały odwracać uwagę od kształtu jego dłoni, których nie akceptował.
Na czym polegał historyczny rekord Fosse'a z 1973 roku?
W 1973 roku Bob Fosse został jedynym twórcą w historii, który w jednym roku kalendarzowym zdobył najważniejsze amerykańskie nagrody reżyserskie we wszystkich trzech głównych mediach: Oscara za film Cabaret, Tony za musical Pippin oraz Emmy za program telewizyjny Liza with a Z.



