Gitara barokowa – wszystko, co musisz wiedzieć o perle dawnej muzyki
Gitara barokowa to pięciochórowy, historyczny instrument strunowy z XVII i XVIII wieku, który stanowił kluczowy element dworskiego i miejskiego życia muzycznego. Wyróżnia się mniejszym pudłem rezonansowym o często sklepionym tyle, jelitowymi strunami oraz specyficznym, reentrantnym strojeniem, dającym jasne, dzwoniące brzmienie. Choć jest bezpośrednim przodkiem współczesnej gitary klasycznej, różni się od niej diametralnie budową, techniką gry i zapisem repertuaru.
Czym jest gitara barokowa i jak ewoluowała?
Instrument ten wywodzi się z renesansowej vihueli de mano używanej w Hiszpanii oraz szesnastowiecznej gitary czterochórowej. W epoce baroku (1600–1750) zyskał piąty chór, stając się elitarnym narzędziem muzycznym na dworach Włoch, Francji i Hiszpanii. Gitara służyła zarówno do wirtuozowskich utworów solowych, jak i do akompaniamentu. W 1716 roku François Campion opublikował traktat udowadniający jej pełnoprawny status jako instrumentu do realizacji basu cyfrowanego (basso continuo).
Kluczową postacią epoki był Francesco Corbetta, wirtuoz działający na dworach Karola II w Londynie i Ludwika XIV w Paryżu. Jego przełomowy zbiór „La Guitarre Royalle” (1671) podniósł status gitary do instrumentu elitarnego. W późnym baroku (lata 1714–1732) kompozytorzy tacy jak Santiago de Murcia tworzyli fuzję stylów, łącząc w swoich manuskryptach francuską suitę dworską z hiszpańskimi i afrolatynoskimi tańcami, takimi jak cumbé czy zarambeques.
Jak zbudowana jest gitara barokowa?
Konstrukcja gitary barokowej jest lżejsza i węższa od współczesnych instrumentów. Menzura, czyli długość czynna strun, wahała się w szerokim przedziale od 630 mm do nawet ponad 720 mm (dla porównania, standardowa gitara klasyczna ma około 650 mm). Wbrew powszechnym przekonaniom to współczesna gitara klasyczna ma płaski tył. Wiele luksusowych gitar barokowych, zwłaszcza włoskich, posiadało wypukły, sklepiony tył (vaulted back) złożony z 20–30 i więcej wąskich klepek rozdzielanych żyłkami, co było wzorowane na konstrukcji lutni.
Płyty wierzchnie produkowano wyłącznie ze świerku alpejskiego – cedr czerwony wprowadzono do budowy gitar dopiero w XX wieku. Boki i tył korpusu wykonywano ze szlachetnych gatunków drewna: cisu, klonu, hebanu czy palisandru. Zamiast otwartego otworu rezonansowego stosowano misterną, wielowarstwową rozetę z pergaminu i drewna. Progi na szyjce (zazwyczaj 8–10) nie były metalowe. Wiązano je ze strun jelitowych jako ruchome pętle, co ułatwiało precyzyjne strojenie. Wyższe progi doklejano na stałe do płyty wierzchniej z drewna lub kości.
Najbardziej cenionymi producentami gitar barokowych były warsztaty rodzin Sellas w Wenecji, Voboam w Paryżu oraz Joachima Tielke w Hamburgu. Gitary budował również genialny lutnik z Cremony, Antonio Stradivari. Do dziś zachowało się jedynie pięć egzemplarzy jego autorstwa, w tym sprawny koncertowo „Sabionari 1679” oraz „Rawlins 1700”.
Struny i strojenie – na czym polega strój reentrantny?
Standardowa gitara barokowa posiadała 5 chórów. Pierwszy chór (chanterelle) był zazwyczaj struną pojedynczą, a pozostałe cztery podwójnymi, co dawało łącznie 9 strun (choć zdarzały się instrumenty w pełni zdublowane o 10 strunach). Do lat 60. XVII wieku wszystkie struny wykonywano z czystych jelit zwierzęcych. Struny z oplotem metalowym na rdzeniu jedwabnym lub jelitowym pojawiły się dopiero w drugiej połowie stulecia.
Podstawowe relacje interwałowe odpowiadały pierwszym pięciu strunom dzisiejszej gitary klasycznej (A – d – g – h – e¹), często w historycznym stroju a = 415 Hz lub a = 440 Hz. Kluczową cechą instrumentu był jednak strój reentrantny (re-entrant), stosowany powszechnie we Włoszech i wczesnej Hiszpanii przez twórców takich jak Gaspar Sanz. Polegał on na braku tradycyjnych głębokich basów – chóry IV i V strojono w wyższym rejestrze (oktawę wyżej). W efekcie najniższym dźwiękiem całej gitary stawała się pusta struna g z III chóru. Chóry II i III strojono niemal zawsze w unisono.
Istniało również strojenie francuskie (pół-reentrantne), którego używał m.in. Robert de Visée. W tym modelu chór IV wyposażano w jeden bas (burdon) i jedną strunę wiolinową w oktawie (d/d¹), a chór V strojono w unisonie o oktawę wyżej (aa).
Jak brzmi gitara barokowa i czym jest technika campanella?
Dźwięk instrumentu jest cichszy, krótszy i bardziej transparentny niż brzmienie współczesnych gitar. Jelitowe struny i lekka konstrukcja dają brzmienie słodkie, przenikliwe i pełne harmonicznych alikwotów. Idealnie komponuje się ono z violą da gamba, lutnią czy klawesynem, subtelnie wspierając ludzki głos.
Brak niskich basów i specyficzny strój wymusiły powstanie unikalnych technik. Najważniejszą i wysoce idiomatyczną z nich jest campanella. To sposób wykonywania szybkich przebiegów melodycznych i skalowych, w którym kolejne dźwięki wydobywa się na różnych strunach. Daje to efekt nakładających się na siebie wybrzmień, przypominający bicie małych dzwonków.
Techniki gry i zapis muzyczny w epoce baroku
We wczesnym baroku instrument służył niemal wyłącznie do gry akordowej biciem (rasgueado / stile battuto). Od połowy XVII wieku rozwinął się styl mieszany, łączący dynamiczne uderzenia akordowe z polifonicznym szarpaniem pojedynczych strun (punteado). Gra odbywała się palcami, zazwyczaj bez użycia paznokci lub z bardzo krótkimi paznokciami.
Muzykę zapisywano w tabulaturach, które różniły się w zależności od regionu:
- Tabulatura włoska: miała linie odwrócone (linia dolna oznaczała najwyższą strunę), a progi zapisywano cyframi.
- Tabulatura francuska: najwyższa struna znajdowała się na górnej linii, a progi kodowano literami (a to pusta struna, b to pierwszy próg).
Powszechny był też system akordowy Alfabeto, spopularyzowany przez Girolamo Montesardo (1606 r.) i Juana Carlosa Amata (ok. 1596 r.). Litery w tym zapisie nie oznaczały wysokości pojedynczych dźwięków, lecz kodowały konkretne chwyty i układy palców na gryfie.
Interpretacja wymagała również bogatej ornamentacji. Tryle, mordenty, vibrato, akcenty dynamiczne na uderzeniach battuto oraz technika apoyando stanowiły integralną część języka muzycznego, pozwalając na podkreślenie napięcia harmonicznego i nadanie frazom retorycznego charakteru.
Chitarra battente – głośniejsza alternatywa
Omawiając instrumenty z epoki, należy wspomnieć o chitarra battente. Była to XVII-wieczna, regionalna odmiana popularna w południowych Włoszech. W przeciwieństwie do delikatnej gitary barokowej, wyposażano ją w struny metalowe, zgięty pod kątem wierzch, mostek skrzypcowy oraz mocowanie strun przy krawędzi dołu korpusu. Służyła głównie do wykonywania głośnej muzyki ludowej.
Współczesne wykorzystanie instrumentów historycznych
Dzięki ruchowi wykonawstwa historycznie poinformowanego, gitara barokowa powróciła na sale koncertowe. Lutnicy rekonstruują instrumenty na podstawie zachowanych oryginałów, a muzycy tacy jak Hopkinson Smith, Paul O'Dette czy Xavier Díaz-Latorre odkrywają jej repertuar na nowo. Dziś brzmienie gitary barokowej można usłyszeć w ścieżkach dźwiękowych do filmów historycznych, projektach folk i world music, spektaklach operowych z epoki, a także w kompozycjach współczesnych twórców.
Najczęstsze pytania
Ile strun ma gitara barokowa?
Standardowo posiada 5 chórów, z czego pierwszy to struna pojedyncza, a cztery pozostałe są podwójne, co daje łącznie 9 strun. Zdarzały się jednak instrumenty w pełni zdublowane, posiadające 10 strun.
Z jakiego drewna budowano gitary w baroku?
Płyty wierzchnie wykonywano wyłącznie ze świerku alpejskiego. Boki i tył korpusu tworzono ze szlachetnych gatunków, takich jak cis, klon, heban czy palisander. Cedr wprowadzono do lutnictwa gitarowego dopiero w XX wieku.
Czym różni się strój gitary barokowej od klasycznej?
Choć podstawowe interwały (A-d-g-h-e¹) są podobne, w gitarze barokowej często stosowano strój reentrantny. Oznacza to brak głębokich basów – czwarty i piąty chór strojono o oktawę wyżej, przez co najniższym dźwiękiem instrumentu stawała się pusta struna g.
Co to jest system Alfabeto?
To barokowy system notacji akordowej. Litery alfabetu nie oznaczały w nim wysokości pojedynczych dźwięków, lecz kodowały konkretne chwyty i układy palców na gryfie, ułatwiając szybki zapis akompaniamentu.
Czy na gitarze barokowej używano metalowych progów?
Nie. Progi na szyjce (najczęściej 8-10) były wiązane ze strun jelitowych w formie ruchomych pętli. Wyższe progi, znajdujące się bezpośrednio na płycie wierzchniej, doklejano na stałe z drewna lub kości.



