Harfa celtycka i jej historia. Ewolucja instrumentu
Harfa celtycka to wywodzący się z tradycji gaelickiej instrument strunowy, który na przestrzeni wieków ewoluował od masywnych konstrukcji z metalowymi strunami do lżejszych, wszechstronnych modeli haczykowych. Jej historia łączy w sobie średniowieczne dwory, polityczne zawirowania oraz XIX-wieczne innowacje, które ukształtowały dzisiejszy standard rynkowy. Obecnie jest to popularny instrument, wykorzystywany zarówno w rdzennym folku, jak i w nowoczesnej muzyce rozrywkowej.
Skąd pochodzi harfa celtycka i jak wyglądały jej początki?
Pierwsze ślady obecności instrumentów przypominających harfę na terenach dzisiejszej Szkocji i Irlandii sięgają wczesnego średniowiecza. Najstarsze europejskie dowody ikonograficzne przedstawiające harfę trójkątną z przednim słupkiem to piktyjskie płaskorzeźby z VIII i IX wieku, odnalezione w Szkocji (m.in. krzyż w Nigg, kamień z Hilton of Cadboll oraz Dupplin Cross). W oryginalnym nazewnictwie gaelickim instrument ten określano jako clàrsach (w języku szkockim) lub cláirseach (w irlandzkim), co historycznie odnosiło się do wariantu o strunach metalowych.
Dawna harfa celtycka różniła się znacząco od instrumentów współczesnych. Jej pudło rezonansowe było monoksylem – drążono je z jednego, litego pnia drewna (najczęściej wierzbowego). Z kolei łuk i ramię wykonywano z twardszych gatunków, takich jak dąb, aby wytrzymały napięcie strun. Tradycyjna cláirseach posiadała wyłącznie struny metalowe (mosiężne, rzadziej ze stopów srebra lub złota). Grano na niej długimi, twardymi paznokciami, co generowało długo wybrzmiewający pogłos. Wymagało to od muzyków opanowania zaawansowanej techniki tłumienia (damping), aby powstrzymać nakładający się na siebie rezonans.
Harfa Briana Boru a rzeczywistość historyczna
Średniowieczni harfiarze cieszyli się ogromnym prestiżem społecznym. Najsłynniejszym zachowanym egzemplarzem z tamtego okresu jest tak zwana harfa Briana Boru, przechowywana w archiwum Trinity College w Dublinie. Choć król Brian Boru zmarł w bitwie pod Clontarf w 1014 roku, badania archeologiczne wykazały, że instrument ten pochodzi z XIV lub XV wieku – powstał więc około 400 lat po śmierci władcy. Harfa ta ma wysokość około 84 cm i posiada 29 kołków strunowych (w trakcie użytkowania dodano trzydziesty kołek dla struny basowej).
Do czasów współczesnych przetrwały zaledwie trzy egzemplarze średniowiecznych harf gaelickich. Oprócz instrumentu z Trinity College, są to Queen Mary Harp oraz Lamont Harp, które znajdują się obecnie w zbiorach National Museum of Scotland.
Jak powstała współczesna harfa celtycka? Rola Johna Egana
Współczesna harfa celtycka nie jest bezpośrednią kontynuacją dawnej szkoły gry na strunach metalowych, która z czasem wymarła. Kluczową innowacją, która ukształtowała dzisiejszy instrument, było dzieło dublińskiego twórcy Johna Egana. W latach 1819–1820 skonstruował on Portable Irish Harp z myślą o salonach arystokracji. Wprowadził w niej struny jelitowe oraz mechanizmy półtonowe (ditale/haczyki), tworząc w ten sposób prototyp nowoczesnej harfy celtyckiej.
| Cechy instrumentu | Dawna cláirseach (średniowiecze) | Współczesna harfa celtycka |
|---|---|---|
| Pudło rezonansowe | Drążone z jednego pnia wierzby (monoksyl) | Złożone z wielu elementów (świerk, klon, orzech) lub z kompozytów węglowych |
| Rodzaj strun | Metalowe (mosiądz, srebro, złoto) | Nylonowe, jelitowe lub karbonowe |
| Technika gry | Długimi paznokciami (wymagany damping) | Opuszkami palców |
| Mechanika | Brak (instrument w pełni diatoniczny) | Mechanizm haczykowy (dźwignie półtonowe) |
Dzisiejsze harfy haczykowe posiadają najczęściej od 22 do 40 strun, przy czym rynkowym standardem dla pełnowymiarowego instrumentu bezpedałowego są 34 lub 36 strun, co daje skalę około 4,5 do 5 oktaw. Aby ułatwić muzykom wzrokową orientację, stosuje się uniwersalne kodowanie kolorystyczne: wszystkie struny dźwięku C są barwione na czerwono, a struny F na niebiesko lub czarno. Współczesne modele dzielą się także pod względem naciągu strun – od miękkiego naciągu folkowego (struny nylonowe) po naciąg koncertowy, zbliżony twardością do klasycznych harf pedałowych.
Mechanizm haczykowy a strojenie – co warto wiedzieć?
Najważniejszym elementem odróżniającym współczesną harfę celtycką od historycznej jest mechanizm haczykowy (dźwignie). Należy jednak pamiętać o jego ograniczeniach harmonicznych. Dźwignia podwyższa dźwięk danej struny wyłącznie o jeden półton. Standardowe strojenie harfy haczykowej to tonacja Es-dur (z trzema obniżonymi dźwiękami: B, E, A).
Taki strój pozwala na grę w maksymalnie ośmiu tonacjach durowych (od 3 bemoli do 4 krzyżyków: Es, B, F, C, G, D, A, E) oraz ich molowych odpowiednikach. Harfa haczykowa nie jest instrumentem w pełni chromatycznym (jak harfa pedałowa z mechanizmem podwójnego działania). Bez ręcznego przestrojenia kołków za pomocą klucza nie da się na niej zagrać we wszystkich 12 tonacjach.
Harfa jako symbol narodowy – mity i fakty
Wizerunek harfy jest silnie spleciony z historią Irlandii, jednak narosło wokół niego wiele mitów. Często powtarzana jest teza, jakoby w XVI wieku królowa Elżbieta I wydała dekret nakazujący wieszanie harfiarzy i niszczenie instrumentów. W rzeczywistości sformułowanie to pochodzi z proklamacji stanu wojennego z 28 stycznia 1603 roku, wydanej przez Lorda Prezydenta prowincji Munster. Zmitologizowana wersja o osobistym rozkazie królowej (która sama zatrudniała na dworze irlandzkiego harfiarza) została utrwalona dopiero w publikacjach W.H. Grattana Flooda z 1905 roku.
W XVIII wieku harfa stała się symbolem romantycznego odrodzenia. Ogromna w tym zasługa Turlougha O'Carolana (1670–1738). Choć w młodości ociemniał z powodu ospy, stworzył ponad 200 kompozycji, w tym utwory dedykowane mecenasom (tzw. planxties). Jego twórczość unikalnie łączyła gaelicki styl z włoskim barokiem (inspirował się m.in. Corellim i Geminianim).
Ciekawostką heraldyczną jest konflikt o wizerunek harfy między państwem a prywatną firmą. Koncern Guinness zarejestrował harfę (wzorowaną na tej z Trinity College) jako swój znak towarowy już w 1876 roku. Kiedy w 1922 roku tworzono godło Wolnego Państwa Irlandzkiego, państwo musiało odwrócić harfę lustrzanie (z prostym filarem po lewej stronie), aby nie naruszać praw autorskich browaru.
Kto uratował muzykę harfiarzy przed zapomnieniem?
Pod koniec XVIII wieku tradycja gry na harfie o metalowych strunach niemal całkowicie zanikła. Przełomowym momentem był Belfast Harp Festival, który odbył się w dniach 11–14 lipca 1792 roku. Wzięło w nim udział zaledwie 10 harfiarzy z Irlandii i 1 z Walii (z czego sześciu było niewidomych). Wyjątkową postacią tego zgromadzenia był 97-letni Denis Hempson (żyjący w latach ok. 1695–1807). Był on jedynym uczestnikiem, który zachował archaiczną technikę gry paznokciami na strunach mosiężnych – pozostali grali już opuszkami palców.
Melodie z festiwalu spisał 19-letni organista z Armagh, Edward Bunting. Opublikował je w zbiorze A General Collection of the Ancient Irish Music (1796), ratując to dziedzictwo przed bezpowrotnym zapomnieniem.
Prawdziwy, światowy renesans instrumentu nastąpił jednak dopiero w XX wieku. Zapoczątkował go bretoński muzyk Alan Stivell. Jego przełomowy, koncertowy album Renaissance de la harpe celtique, wydany na przełomie lat 1971 i 1972, zainspirował kolejne pokolenia i wprowadził harfę do głównego nurtu muzyki folkowej i rozrywkowej.
Nowoczesne technologie w budowie harf
Współczesne warsztaty lutnicze łączą tradycyjne rzemiosło z nowoczesną inżynierią. Oprócz klasycznego drewna, coraz częściej wykorzystuje się włókno węglowe (carbon fiber). Nowoczesne harfy celtyckie z kompozytów węglowych (produkowane np. przez Heartland Harps) ważą zaledwie 2,5 do 4,5 kg. Są one całkowicie odporne na wilgoć oraz skoki temperatury, co czyni je idealnym wyborem dla koncertujących muzyków i artystów plenerowych.
Najczęstsze pytania
Ile strun ma harfa celtycka?
Współczesne harfy haczykowe posiadają najczęściej od 22 do 40 strun. Rynkowym standardem dla pełnowymiarowego instrumentu jest 34 lub 36 strun, co zapewnia skalę muzyczną rzędu 4,5 do 5 oktaw.
Czy na harfie celtyckiej można zagrać w każdej tonacji?
Nie. W przeciwieństwie do harfy pedałowej, harfa haczykowa nie jest w pełni chromatyczna. Mechanizm dźwigni podwyższa dźwięk tylko o półton. Przy standardowym stroju w Es-dur muzyk ma do dyspozycji maksymalnie 8 tonacji durowych. Gra w tonacjach z większą liczbą bemoli lub skrajnych krzyżyków wymaga fizycznego przestrojenia strun kluczem.
Jak rozpoznać poszczególne struny na instrumencie?
Aby ułatwić grę, na harfach diatonicznych stosuje się uniwersalne kodowanie kolorystyczne. Wszystkie struny dźwięku C są barwione na czerwono, natomiast struny dźwięku F mają kolor niebieski lub czarny.
Z czego wykonuje się współczesne harfy?
Pudła rezonansowe tradycyjnie buduje się z precyzyjnie łączonych elementów drewnianych (świerk, klon, orzech). Coraz większą popularność zdobywają jednak instrumenty wykonane z włókna węglowego, które są niezwykle lekkie i odporne na warunki atmosferyczne.
Czym różniła się dawna technika gry od współczesnej?
Historycznie na harfach gaelickich o metalowych strunach grano długimi, twardymi paznokciami, co wymagało ciągłego tłumienia dźwięku (damping). Współcześni harfiarze, grający na strunach nylonowych lub jelitowych, używają do wydobycia dźwięku opuszków palców.



